Vrijwel iedereen kent gelukkige en minder gelukkige periodes in zijn of haar leven. In de meeste gevallen hebben deze veranderingen in de gemoedstoestand een duidelijke oorzaak. Door een ontslag of het verlies van een dierbare kunnen we bijvoorbeeld een donkere periode doormaken, terwijl we juist op wolkjes lopen als we verliefd zijn of een fijne nieuwe baan hebben.

Zo’n 2,5% van de bevolking vervalt echter zonder reden van het ene uiterste in het andere qua stemming. Soms denken deze personen dat ze de hele wereld aankunnen, terwijl ze zich op andere momenten juist heel somber en lusteloos voelen. Wanneer geen fysieke oorzaak gevonden wordt voor deze stemmingswisselingen, kan er sprake zijn van een bipolaire stoornis.

Een bipolaire of manisch-depressieve stoornis is een ernstige psychiatrische aandoening waarbij de stemming van de patiënt wisselt tussen twee uitersten, namelijk zware depressie en (hypo)manie. De term ‘bipolair’ verwijst dus naar de extremen, of polen, die elkaar afwisselen. Daarnaast kan de patiënt ook ‘normale’ periodes hebben waarin zijn of haar stemming stabiel is. 

Om als bipolair gediagnosticeerd te worden moet je minstens één episode van (hypo)manie beleefd hebben in combinatie met een depressieve periode. Bij vier of meer ziekte-episodes per jaar is er sprake van ‘rapid cycling’ oftewel snelle wisseling. 

Bipolaire stoornissen komen in alle lagen van de bevolking voor. De symptomen komen meestal tot uiting tussen het 25ste en het 50ste levensjaar. Naar schatting treft de aandoening evenveel mannen als vrouwen, maar de manier waarop ze zich manifesteert lijkt wel te verschillen tussen beide geslachten. Bij vrouwen is het depressieve aspect meestal dominant, terwijl mannen juist meer manische episodes lijken te ervaren. 

Twee uitersten

Manie en hypomanie

Een manie is een periode van minimaal één week waarin tenminste drie van de onderstaande kenmerken voorkomen:

  • Veel energie
  • Minder behoefte aan slaap
  • Moeite met concentreren
  • Grootheidswaanzin
  • Overdreven positief zelfbeeld
  • Prikkelbaarheid
  • Moeite met concentreren
  • Chaotische gedachten
  • Toename van risicogedrag 

Aangezien een manie gepaard kan gaan met roekeloos gedrag, kunnen patiënten tijdelijk opgenomen worden. Een bipolaire stoornis waarbij periodes van depressie en manie elkaar afwisselen wordt een ‘bipolaire stoornis type 1’ genoemd.

Hypomanie is een minder ernstige vorm van manie. Een dergelijke episode duurt gewoonlijk korter dan een ‘echte’ manie – een hypomanie kan al na één dag voorbij zijn – en de symptomen zijn minder extreem. Een bipolaire stoornis die gepaard gaat met periodes van depressie en hypomanie wordt een ‘bipolaire stoornis type 2’ genoemd.

Bipolaire depressie

Een bipolaire depressie – dit is een depressieve episode die voorkomt in combinatie met minstens één vlaag van (hypo)manie – duurt minstens twee weken en wordt gekenmerkt door minstens vijf van de volgende symptomen: 

  • Veranderingen in slaappatroon
  • Vermoeidheid
  • Rusteloosheid
  • Veranderingen in eetpatroon
  • Neerslachtigheid
  • Concentratiestoornissen
  • Besluiteloosheid
  • Negatief zelfbeeld
  • Weinig plezier beleven aan activiteiten die gewoonlijk als prettig ervaren worden
  • Zelfmoordgedachten

Risicofactoren

In principe kan iedereen een bipolaire stoornis krijgen, maar sommige mensen lopen meer risico dan andere. Erfelijkheid schijnt een belangrijke rol te spelen. Zo zouden kinderen van bipolaire ouders 10 tot 50% kans hebben om in de loop van hun leven een bipolaire stoornis te ontwikkelen. Bij de algemene bevolking bedraagt dit risico ongeveer één op vijfentwintig.

Je genen heb je helaas niet in de hand, maar je levensstijl gelukkig wel. Gezonde slaap- en eetgewoonten hebben niet alleen een positieve invloed op de lichamelijke, maar ook op de geestelijke gezondheid. Daarnaast wordt aangeraden om stress zoveel mogelijk te vermijden, aangezien dit vaak een impact heeft op het slaappatroon en een ongezonde levensstijl in de hand werkt. Mensen die onder grote druk staan zijn immers eerder geneigd om naar ‘troostvoedsel’, alcohol of drugs te grijpen.

Nadelen van psychofarmaca

De behandeling van bipolaire stoornissen is gericht op het verlichten van de symptomen, want de aandoening zelf is niet te genezen. In de meeste gevallen schrijven de behandelende artsen psychofarmaca voor om stabiliteit te bereiken en te behouden, al dan niet in combinatie met psycho- of gedragstherapie. 

Aan het gebruik van psychofarmaca zijn echter nadelen verbonden: bij sommige patiënten kunnen de voorgeschreven geneesmiddelen de symptomen niet of onvoldoende controleren, er kunnen ongewenste neveneffecten optreden en in vele gevallen moet de medicatie voor een lange periode – zo niet levenslang – ingenomen worden, omdat het risico op herval aanwezig blijft.

Medicinale cannabis als natuurlijk alternatief

Uit anekdotische rapporten blijkt dat cannabisgebruik relatief vaak voorkomt bij patiënten met een bipolaire stoornis. Op basis daarvan vermoedden sommige onderzoekers aanvankelijk dat er een verband bestond tussen cannabis en het ontstaan van de aandoening, maar dat bleek onjuist. In tegendeel zelfs, patiënten met een bipolaire stoornis die cannabis gebruiken geven aan dat ze juist een positieve invloed op de symptomen ondervinden.

In 2017 onderzocht een Brits onderzoeksteam onder leiding van professor C.H. Ashton de invloed van cannabis op de symptomen van een bipolaire stoornis. Hieruit bleek dat medicinale cannabis zowel de symptomen van depressie als van manie kan verlichten. Zowel THC als CBD werken ontspannend en kunnen depressieve gevoelens en angstigheid verminderen. Bovendien zijn er aanwijzingen dat beide cannabinoïden eveneens antipsychotische effecten uitoefenen. 

Bron: Cannabinoïden bij bipolaire affectieve stoornis: een overzicht en bespreking van hun therapeutisch potentieel – PubMed (nih.gov)

Dit is goed nieuws voor patiënten met een bipolaire stoornis bij wie psychofarmaca niet het gewenste effect hebben of die veel bijwerkingen ondervinden. Voor hen kan medicinale cannabis of wietolie soelaas bieden. 

Tekst: Shanna Pettens

Marilyn Monroe
Marilyn Monroe

Als er tijdens een quiz gevraagd zou worden ‘Wat weet je over Marilyn Monroe?’ zouden de meeste kandidaten het over haar films, de iconische foto boven het luchtrooster of haar vermeende affaire met president Kennedy hebben. Het feit dat de legendarische en veel te jong overleden filmster aan endometriose leed en daardoor ongewild kinderloos bleef is waarschijnlijk minder bekend.

De actrice was waarschijnlijk de bekendste, maar spijtig genoeg lang niet de enige endometriosepatiënte. De pijnlijke gynaecologische aandoening treft wereldwijd ongeveer 10 à 15% van de vrouwen in de vruchtbare levensfase. In Nederland alleen al gaat het om ruim 400.000 patiëntes. 

De ziekte treedt op wanneer het slijmvlies dat zich normaal enkel aan de binnenkant van de baarmoeder bevindt ook daarbuiten begint te groeien. Het weefsel reageert op hormonale veranderingen gedurende de menstruatiecyclus alsof het zich in de baarmoeder bevindt. Dit veroorzaakt (heftige) pijn en gaat vaak gepaard met chronische ontstekingsreacties. 

Daarbovenop kan het buitenbaarmoederlijke weefsel de eileiders, eierstokken en baarmoederwand aantasten en zelfs de nier-, blaas- en darmfunctie verstoren. Ongeveer de helft van de patiëntes krijgt te maken met vruchtbaarheidsproblemen.

Endometrioseklachten komen voornamelijk voor bij vrouwen in de leeftijdscategorie van dertig tot vijvenveertig jaar. Circa 15% van de patiëntes is jonger dan dertig. Uit onderzoek blijkt echter dat het weefsel dat verantwoordelijk is voor deze klachten al op veel jongere leeftijd aanwezig kan zijn. Zo kunnen er bij tienermeisjes endometriale implantaten aangetroffen worden, terwijl ze er op dat moment nog geen hinder van ondervinden. Vermoedelijk gaan er jaren overheen voordat het slijmvlies dat buiten de baarmoeder groeit ook daadwerkelijk voor problemen zorgt. 

Endometriose versus pijnlijke maandstonden

THC-olie bij endometriose

Maandstonden zijn geen pretje. Een recente omvraag van het Radboud UMC waaraan ruim 42 000 Nederlandse vrouwen deelnamen bevestigt dit. Maar liefst 85% van de respondenten gaf aan maandelijks menstruatiepijn te hebben.

Bij één derde zou de pijn zo hevig zijn dat het dagelijkse functioneren erdoor belemmerd wordt. Hoe kunnen vrouwen dan inschatten of er sprake is van ‘normale’ menstruatiepijn of dat er mogelijk iets ernstigers aan de hand is, vraag je je misschien af.

Zeer pijnlijke maandstonden zijn gewoonlijk het eerste symptoom van endometriose, maar na verloop van tijd krijgen patiëntes ook op andere momenten in hun cyclus last van (hevige) buikpijn. Door de aanwezigheid van baarmoederslijmvlies buiten de baarmoeder kan er chronische pijn in het bekken, de onderrug en de buik ontstaan. Ook geslachtsgemeenschap kan voor vrouwen met endometriose pijnlijk zijn.

Immunologische stoornissen en klinisch endocannabinoïden tekort

Hoewel de aandoening voor het eerst in 1921 vastgesteld werd, tasten wetenschappers nog steeds in het duister wat de precieze oorzaak betreft. Erfelijkheid lijkt een rol te spelen. Vrouwen van wie de moeder, zus of tante aan endometriose lijdt hebben een grotere kans om de ziekte te ontwikkelen. 

Volgens een andere theorie zouden immunologische stoornissen betrokken zijn bij het ontstaan van de ziekte. Deze gedachte wordt ondersteund door de vaststelling dat (auto-)immuunziektes verhoudingsgewijs vaker voorkomen bij endometriosepatiënten. 

Verschillende studies hebben aangetoond dat THC, de psychoactieve stof afkomstig van de cannabisplant, het immuunsysteem ondersteunt. Als het vermoedelijke verband tussen een haperend immuunsysteem en het ontstaan van endometriose blijkt te kloppen, kan de toediening van THC – bijvoorbeeld in de vorm van olie – een preventieve werking hebben. Wanneer een patiënte al symptomen heeft zou THC-olie de voortgang van de ziekte kunnen afremmen. 

Tot slot wordt de ziekte in verband gebracht met een klinisch endocannabinoïdetekort. Na de hersenen bevat het vrouwelijke voortplantingsstelsel het grootste aantal cannabinoïde receptoren. Bij vrouwen die aan endometriose lijden blijken er minder CB1-receptoren in het weefsel van de baarmoederholte aanwezig te zijn. Dit tekort kan leiden tot de groei en verspreiding van buitenbaarmoederlijk slijmvlies en een toename van de pijnklachten.  

Zoals we inmiddels weten, bindt THC zich aan de CB1-receptoren van het endocannabinoïde systeem (ECS). Door de toediening van THC-olie worden de endocannabinoïde receptoren geactiveerd. Op die manier wordt het ECS hersteld en hervindt het zijn natuurlijke balans. 

THC-olie vermindert pijnklachten, ontstekingsreacties en sombere gevoelens

THC-olie bij endometriose

Endometriose is een ingrijpende ziekte die een grote impact heeft op het lichamelijke en mentale welzijn van patiënten. Bovenop de fysieke ongemakken kampen veel endometriosepatiënten met psychische aandoeningen zoals depressie en angststoornissen. 

Omdat THC een pijnverlichtende en ontstekingsremmende werking heeft, kan THC-olie gebruikt worden om de fysieke symptomen van de ziekte te behandelen.

Daarnaast heeft THC een gelijkaardige werking als het zogenaamde gelukshormoon serotonine. Op die manier draagt de cannabinoïde bij aan een positief humeur. 

Besluit 

Tot nu toe heeft de traditionele geneeskunde geen adequate remedie tegen endometriose gevonden. De huidige behandeling richt zich vooral op symptoombestrijding. Naast pijnmedicatie krijgen patiënten geregeld antidepressiva of medicijnen tegen angststoornissen voorgeschreven. Deze geneesmiddelen hebben echter bijwerkingen en langdurig gebruik kan schadelijk zijn.

THC-olie kan als natuurlijk alternatief voor pijnstillers en antidepressiva dienen. Bovendien heeft het een remmend effect op ontstekingsreacties. Als verder onderzoek de link tussen endometriose en het immuunsysteem – dat trouwens deel uitmaakt van het ECS – bevestigt, zou dat ten slotte betekenen dat THC-olie niet enkel de symptomen, maar ook de oorzaak van de aandoening kan aanpakken.

Tekst: Shanna Pettens

Door Shanna Pettens

Voor dit stukje cannabisgeschiedenis neem ik je mee naar het Parijs van de jaren 1840. Op het Île Saint-Louis, een natuurlijk eilandje in de Seine dat door één van de leden omschreven werd als ‘een oase van eenzaamheid te midden van Parijs’, kwam een select groepje Parijse heren maandelijks samen in een oud hotel. Hoewel een aantal grote namen van de Franse literatuur lid waren van de club werd er tijdens de onderonsjes van le Club des Hashischins niet (alleen) over boeken gepraat.  

Escapisme en geestverruimende middelen

Sinds de industriële revolutie was Parijs in volle expansie. In 1840 overschreed het aantal inwoners de kaap van één miljoen en was het gebied binnen de stadsmuren quasi volgebouwd. Het was een tijd van modernisering en industrialisering die niet voor iedereen positief uitpakte.

De arbeidersklasse leefde opeengehoopt en in armoedige omstandigheden. Door een combinatie van gebrekkige hygiëne, ondervoeding en slecht geventileerde woonruimtes werden veel inwoners getroffen door de tering (TBC).

In een omgeving die gekenmerkt werd door verstedelijking, sociale ongelijkheid en ziekte ontstond bij de toenmalige kunstenaars een verlangen om aan de grauwe werkelijkheid te ontsnappen. Deze drang weerspiegelde zich in de schilderkunst en literatuur. In de kunstgeschiedenis wordt deze periode aangeduid als de Romantiek. 

Deze stroming werd gekenmerkt door een hernieuwde belangstelling voor het verleden, respect en bewondering voor de ongerepte natuur die als ‘bezield’ ervaren werd, geïdealiseerde – maar vaak onbereikbare – romantische liefde en escapisme. Verder waren de meeste Romantici gefascineerd door het bovennatuurlijke en het occulte.

Vele Romantische kunstenaars zochten hun toevlucht in een idyllische droomwereld. Geestverruimende middelen zoals opium en hasj maakten in de eerste helft van de negentiende eeuw hun opmars in Europa. In wetenschappelijke en literaire kringen was het recreatieve gebruik van deze substanties wijdverbreid. Toen Algerije, Tunesië en een deel van Marokko onder Frans bewind kwamen te staan, nam de populariteit en de consumptie van hasj nog toe. 

De Parijse hasj-eters

Aanhangers van de Parijse Romantische beweging waren onder meer Victor Hugo, voornamelijk bekend van zijn roman Les Misérables, novelleschrijver Honoré de Balzac en dichter Charles Baudelaire. Samen met enkele gelijkgestemden vormden ze vanaf 1844 een groep die ‘le Club des Hashishins’ – letterlijk ‘de club van hasj-eters’ – heette. De leden kwamen samen in Hôtel Pimodan op het Île Saint-Louis. Dit hotel bestaat de dag van vandaag nog steeds onder de naam Hôtel de Lauzun.

Dankzij de getuigenis van Théophile Gautier hebben we een idee van hoe het er tijdens zo’n bijeenkomst aan toe ging. De schrijver bezocht de club voor het eerst in december 1845 en deelde zijn ervaring in het literaire, politieke en culturele tijdschrift Revue des Deux Mondes. Naar eigen zeggen gaf hij gehoor aan ‘een mysterieuze oproep die opgesteld was in raadselachtige bewoordingen die enkel voor ingewijden begrijpelijk waren’. Dit doet vermoeden dat de clubleden in een soort van codetaal communiceerden. 

Gauthier schreef dat de andere leden die avond een voor hen bekende ervaring met hem deelden. Er werd een séance gehouden en de clubleden consumeerden dawamesk, een groenachtige pasta gemaakt van gemaakt van cannabishars gemengd met vet, honing en pistachenoten. Deze uit Noord-Afrika afkomstige lekkernij kan als een voorloper van de huidige edibles beschouwd worden.

Eén van de clubleden gebruikte zijn ervaringen om een boek te schrijven. Psychiater Jacques-Joseph Moreau bestudeerde dawamesk vanuit een wetenschappelijke interesse in het effect van hasj op de menselijke psyche. Tussen 1837 en 1840 reisde hij naar Egypte, Syrië en Klein-Azië om het product te bestuderen. Na zijn terugkeer ging hij in zijn thuisland lustig door met experimenteren. 

Op  basis van zijn bevindingen schreef Moreau “Hasj en mentale vervreemding” waarin hij dromen, hallucinaties en door hasj veroorzaakte delirium met elkaar vergeleek. Zijn werk geldt als het eerste door een wetenschapper geschreven boek over een geestverruimend middel.